Plajlar Kimindir? Beach Club'lar Denize Girişi Engelleyebilir mi? Anayasa ve Kıyı Kanunu'na Göre Haklarınız

Her yaz sosyal medyada aynı görüntüler dolaşır: bir sahil şeridinin önü şezlonglarla kapatılmış, girişte "üyelere özel" tabelası asılmış, denize inmek isteyen vatandaş güvenlik tarafından geri çevrilmiş. Peki gerçekten bir işletme, bir sahili "kendi plajı" ilan edip halkın denize girişini engelleyebilir mi? Şezlong ve giriş ücreti ödemeden denize girmek mümkün mü? Bu yazıda konuyu Anayasa'dan başlayarak Kıyı Kanunu'na, cezai yaptırımlardan ecrimisil uygulamasına kadar tüm boyutlarıyla ele alıyoruz.

Kıyılar Kimindir? Anayasa Madde 43

Sorunun cevabı, tartışmaya mahal bırakmayacak şekilde doğrudan Anayasa'da yer alıyor. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 43. maddesi şöyle der:

"Kıyılar, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Deniz, göl ve akarsu kıyılarıyla, deniz ve göllerin kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir. Kıyılarla sahil şeritlerinin, kullanılış amaçlarına göre derinliği ve kişilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve şartları kanunla düzenlenir."

Bu madde iki temel ilke koyar: Birincisi, kıyılar hiçbir gerçek veya tüzel kişinin özel mülkiyetine konu olamaz; devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, yani bir anlamda tüm toplumun ortak malıdır. İkincisi, kıyılardan yararlanmada her zaman kamu yararı önceliklidir; bir işletmenin ticari çıkarı, halkın kıyıdan yararlanma hakkının önüne geçemez. Bu nedenle "özel plaj" kavramı, hukuki değil ticari bir pazarlama ifadesidir; bir sahil şeridinin tapuda veya fiilen bir şirketin mülkiyetine geçmesi kural olarak mümkün değildir.

3621 Sayılı Kıyı Kanunu Ne Diyor?

Anayasa m.43'ün uygulama kanunu, 1990 tarihli ve 3621 sayılı Kıyı Kanunu'dur. Kanun, kıyıların kullanımına ilişkin somut kuralları koyar:

Herkesin Eşit ve Serbest Yararlanma Hakkı (m.5)

Kıyı Kanunu'nun 5. maddesi açıktır: kıyılar, herkesin eşit ve serbest olarak yararlanmasına açıktır; kıyı ile sahil şeridinde, kamu yararının gözetilmesi zorunludur. Kıyıda ve sahil şeridinde planlama ve uygulama yapılabilmesi, ancak bu doğrultuda mümkündür.

Yapı ve Engelleme Yasağı (m.6)

Aynı kanunun 6. maddesi uyarınca kıyıda, kamu yararına gerekli olan tesisler dışında hiçbir yapı yapılamaz. Kıyıya ve sahil şeridine, kişilerin serbestçe girmesini ve yararlanmasını engelleyecek şekilde duvar, çit, parmaklık, tel örgü, hendek, kazık ve benzeri engeller konulamaz.

Kıyı Kenar Çizgisi ve Yapı Yasağı Mesafesi

Kanun, "kıyı"yı deniz/göl kıyı çizgisi ile kıyı kenar çizgisi arasında kalan alan; "sahil şeridi"ni ise kıyı kenar çizgisinden itibaren kara yönünde en az 100 metre genişliğindeki kuşak olarak tanımlar. Sahil şeridinde inşa edilecek yapılar, kıyı kenar çizgisine en fazla 50 metreye kadar yaklaşabilir; bu yaklaşma mesafesi içindeki alanlar imar planında ancak gezinti, dinlenme, rekreatif alan ve yaya yolu olarak düzenlenebilir. Yani bir otelin veya beach club'ın kıyı şeridine kalıcı bina, havuz veya sabit yapı inşa etmesi kural olarak yasaktır; yapılabilecek yapılar geçici, sökülüp takılabilir ve kamunun geçişini engellemeyecek nitelikte olmalıdır.

Beach Club'lar ve Oteller Hangi Haklara Sahip?

Bir işletmenin kıyıda faaliyet göstermesi, ancak yetkili idareden (kıyı tesisleri için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı veya ilgili belediye) alınacak kullanım izni veya kira sözleşmesi ile mümkündür. Bu izin, işletmeye kıyının mülkiyetini değil, sınırlı ve geçici bir kullanım hakkı verir. İzin sahibi işletme:

• Şezlong, şemsiye, kabin gibi hizmetleri isteğe bağlı olarak ücret karşılığında sunabilir.
• Duş, tuvalet, kafeterya gibi tamamlayıcı hizmetler için ücret talep edebilir.
• Alanın temizliğinden ve düzeninden sorumlu tutulabilir.

Ancak izin sahibi işletme, kıyının kendisini yani deniz kenarında bulunma ve denize girme hakkını parayla satamaz, üyelik şartına bağlayamaz ve bu hizmetleri almak istemeyen vatandaşın alana girmesini veya denize girmesini engelleyemez. Bir kişi, kendi havlusunu serip güneşlenmek ve ücret ödemeden denize girmek istiyorsa, bu hakkı yasal güvence altındadır; işletme buna engel olamaz.

Plaj Giriş Ücreti ve Şezlong Zorunluluğu Yasal mı?

Uygulamada en çok tartışılan konu budur. Hukuki durum nettir: kıyıya girmek ve denize girmek her koşulda ücretsizdir. İşletmeler yalnızca kendi sundukları ek hizmetler (şezlong, şemsiye, loca, vale, kabin vb.) için, bu hizmetleri kullanmayı tercih eden kişilerden ücret alabilir. "Şezlong kullanmasanız da giriş ücreti alırız" ya da "minimum harcama zorunludur" gibi uygulamalar, kişinin kıyıdan serbestçe yararlanma hakkını fiilen ortadan kaldırdığı için Anayasa m.43 ve Kıyı Kanunu m.5'e aykırıdır. Bu tür bir dayatmayla karşılaşan vatandaş, ödemeyi reddedebilir; işletmenin buna karşı fiziki müdahalede bulunması ayrıca hukuka aykırı bir eylem teşkil eder.

Kıyı İşgali Kimin Suçu, Ceza Ne?

Bir işletmenin izin sınırlarını aşarak kıyıyı fiilen tekeline alması, kamu malının izinsiz işgali anlamına gelir ve birkaç farklı hukuki sonucu birlikte doğurur:

İdari Para Cezası ve Yıkım

Kıyı Kanunu'na aykırı yapılan yapı ve tesisler, ilgili idare tarafından tespit edildiğinde yıkım kararı verilir ve sorumlular hakkında idari para cezası uygulanır. Ruhsatsız veya kıyı kenar çizgisini ihlal eden yapılarda ayrıca 3194 sayılı İmar Kanunu hükümleri devreye girebilir.

Ecrimisil: Haksız İşgal Tazminatı

Kamuya (Hazineye) ait bir kıyı alanının izin veya kira sözleşmesi olmaksızın ya da izin sınırları aşılarak fiilen kullanılması halinde, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'nun 75. maddesi uyarınca ecrimisil uygulanır. Ecrimisil, kira bedeli değildir; işgalcinin kamu malından haksız yere elde ettiği yararın karşılığı olarak idarece re'sen belirlenen bir tazminattır ve geriye dönük olarak, tespit tarihinden itibaren beş yıla kadar geçmişi kapsayacak şekilde talep edilebilir. Önemli bir nokta: ecrimisilin ödenmiş olması, işgalciye kiracılık, tahsis veya mülkiyet hakkı kazandırmaz; idare, ecrimisili tahsil etmekle birlikte işgalin sona erdirilmesini (tahliye) de talep edebilir.

Cumhuriyet Savcılığına Suç Duyurusu

Kamu malına yönelik bilinçli ve kalıcı işgal davranışları, somut olayın özelliklerine göre Türk Ceza Kanunu kapsamında değerlendirilebilecek ayrı bir inceleme konusudur; bu nedenle kıyı işgali şikayetlerinde idari başvuruyla birlikte hukuki danışmanlık alınması önerilir.

Denize Girişiniz Engellenirse Ne Yapmalısınız?

Bir plajda veya beach club önünde denize girişiniz engellenirse izlenebilecek adımlar şunlardır:

• Kanıt toplayın: Yaşanan olayı fotoğraf/video ile kayıt altına alın, tarih ve saat bilgisini not edin.
• Yerinde şikayet edin: Bölgedeki zabıta veya jandarma/polis ekiplerini arayarak durumu bildirin; kolluk kuvvetleri olay yerinde tutanak tutabilir.
• İdareye başvurun: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'ne veya ilgili belediyeye yazılı şikayet dilekçesi verin; kıyı kenar çizgisi ihlali veya izinsiz kullanım iddiasını bildirin.
• Alo 181 Çevre İhbar Hattı üzerinden durumu bildirebilirsiniz.
• Hukuki yardım alın: Tekrarlanan veya ciddi engelleme hallerinde, idari başvurunun yanında bir avukat aracılığıyla idari dava veya gerekirse ceza şikayeti yoluna gidilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Plajlar gerçekten herkesin mi, yoksa bir işletme sahile "özel plaj" diyebilir mi?

Kıyılar Anayasa m.43 gereği Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve özel mülkiyete konu olamaz. "Özel plaj" ifadesi hukuki bir statü değil, ticari bir tanıtım ifadesidir; herkesin eşit ve serbest yararlanma hakkı devam eder.

Beach club'lar şezlong veya giriş ücreti alabilir mi?

Yalnızca kendi sundukları isteğe bağlı hizmetler (şezlong, şemsiye, kabin, vale vb.) için ücret alabilirler. Kıyıya girmeyi ve denize girmeyi bu hizmetlerin alınması şartına bağlayamaz, ücret ödemeyen kişiyi alandan uzaklaştıramazlar.

Kendi havlumla plajda oturup ücretsiz denize girebilir miyim?

Evet. Kıyı Kanunu'nun 5. maddesi gereği bu hakkınız güvence altındadır; işletmenin şezlong hizmetini kullanmadığınız için sizi engellemesi veya alandan çıkarması hukuka aykırıdır.

Kıyıyı izinsiz işgal eden bir işletmeye ne olur?

İdare, yapıyı yıkabilir, idari para cezası uygulayabilir ve 2886 sayılı Kanun m.75 uyarınca geçmişe dönük ecrimisil talep edebilir. Ecrimisil ödenmesi, işletmeye o alanda kiracılık veya kalıcı kullanım hakkı kazandırmaz.

Denize girişim engellenirse hangi kuruma başvurmalıyım?

Olay yerinde zabıta/kolluğa, ardından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'ne veya Alo 181 Çevre İhbar Hattı'na başvurabilirsiniz. Tekrarlanan ihlallerde idari dava veya suç duyurusu için bir avukatla görüşmeniz önerilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Kıyı işgali, ecrimisil itirazı veya plajlarda yaşanan hak ihlalleri hakkında somut durumunuza ilişkin bilgi için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.